برش نمونه سازند نیریز در گستره مورد پژوهش محدود به کوه خانه کت در همبری با واحد خانه کت است از دیدگاه سنگ شناختی این سازند با تناوب لایه های آهک دولومیتی و دولومیت نازک لایه خرد شده همراه به شیل های خاکستری متمایل به سبز آغاز شده و با تناوب لایه های سنگ آهک دولومیتی، دولومیت و دولومیت های ماسه ای و سیلتی به رنگ های خاکستری تا خاکستری متمایل به قهوه ای دنباله می یابد و سرانجام با تناوب لایه های سنگ آهک رسی- شیلی نازک تا متوسط لایه به سازنده سورمه پایان می پذیرد. ستبرای سازند نیریز در این برش نزدیک به 250 متر است و مرز زیرین آن با واحد خانه کت همساز (Conformable) می نماید.

سازند نیریز به دلیل پایداری کمتر سنگ نهشته های آن نسبت به واحدهای سخت و صخره ساز خانه کت (در زیر) و سورمه (در بالا)، با ریختاری ملایم و فرسوده تر نمود دارد.

سازندهای سورمه، فهلیان، گدوان، داریان در گروه خامی وجود دارد که عبارتند از:

برونزدهای سازنده سورمه در امتداد کوخه خانه کت گسترش دارد. ردیف سنگ شناختی آن با تناوب لایه های متوسط تا بسیار ضخیم سنگ آهک و آهک دولومیتی خاکستری تا خاکستری تیره حاوی سنگواره لیتیوتیس (Lithiotis) (از لاملی برانش ها) و رگه های کلسیتی فراوان آغاز می شود و با تناوب لایه های سنگ آهک و آهک رسی و مارنی نازک تا متوسط لایه به رنگ خاکستری تا خاکستری گراینده به قهوه ای و زرد دنباله می یابد و سرانجام ستبرائی زیاد از تناوب لایه های ضخیم تا بسیار سنگ آهک و آهک دولومیتی و دولومیت به رنگ های خاکستری تیره و خاکستری گرائیده به قهوه ای با ریختاری چهره ساز را پدید می آورد. آثار سنگواره های بررسی شده در توالی رسوبی این سازند، گویای دیرینه ژوراسیک میانی تا بالایی است. مرز زیرین ســـازند سورمه بگونه ای همســــاز و تدریجی بر واحد نیریز جای دارد.

توالی رسوبی سازند فهلیان در گستره مورد بررسی با ستبرای نزدیک به 350 متر محدود به کوه خانه کت است. این توالی با چینه های سنگ آهک و آهک االیتیکی آغاز می شود و با تناوب لایه های ستبر تا بسیار ستبر سنگ آهک رسی و آهک به رنگهای خاکستری گرائیده به سفید تا خاکستری تیره و با ریختاری برجسته دنباله می یابد. آهکهای کم ژرفای این سازند بگونه ای یکنواخت و کم و بیش همساز  سازند کربناتی سورمه را می پوشاند. نمونه های بررسی شده از این سازند سنگواره های زیر را با سن کرتاسه آغازی (Neocomain) تعیین می نماید.

ردیف رسوبی سازند گدوان با ریختار ملایم و رنگ فرسایشی خاکستری مایل به زرد، حد فاصل دو سازند سخت و برجسته فهلیان (در زیر) و داریان (در بالا) را تشکیل می دهد.

برش نمونه این سازند در کوه گدائون واقع در بخش خاوری نقشه گزینش شده است. از نظر سنگ شناسی این واحد دربرگیرنده تناوبی از لایه های میانه تا ستبر سنگ آهک و آهک رسی خاکستری با آثار خرده صدف می باشد. همچنین این ردیف شامل تناوبی از مارن و شیل به رنگ خاکستری تا سبز مایل به قهوه ای نیز است. این سازند بگونه ای همساز سازند فهلیان را می پوشاند. از سنگواره های بزرگ این سازند می توان به قطعات و خرده های صدف، گاستروپودها، خارپوست، کرینوئیدها، آمونیت و دوکفه ایها اشاره کرد. نمونه های بررسی شده از این سازند  سن کرتاسه آغازی (Aptian) را تعیین می نماید.

برش نمونه واحد سنگی داریان درکوه گدائون و در شمال روستای داریان ( پهنه خاوری محدوده نقشه ) گزینش شده است. ردیف رسوبی این سازند با لایه های سنگ آهک رسی – سیلیسی  دارای رگچه های چرتی سیاه رنگ آغاز می گردد و با تناوب لایه های میانه تا بسیار ستبر سنگ آهک و سنگ آهک رسی سخت و چهره ساز ادامه می یابد.  در ردیف یاد شده، قطعات رودیستی (توکازیا ) و گاستروپود دیده می شود. رسوبهای این سازند بطور همساز سازند گدوان را می پوشاند. این سنگواره ها بیانگر زمان کرتاسه آغازی( آپتین- آلبین) برای سازند داریان است.

سازندهای کژدمی و سروک در گروه بنگستان قرار گرفته اند که عبارتند از:

برونزدهای سازند کژدمی گسترشی محدود در کوه خانه کت دارند. از دیدگاه ویژگی سنگ شناسی این سازند دربرگیرنده تناوبی از لایه های متوسط تا ستبر سنگ آهک رسی به رنگ خاکستری است. همچنین لایه های نازک تا متوسط شیل و مارن به رنگ سبز تا قهوه ای دربردارنده سنگواره های فراوان دوکفه ای، خارپوست و شکم پا است. به دلیل پایداری پایین سازند کژدمی دربرابر عوامل فرسایش، برونزد این واحد در بین دو واحد چهره ساز داریان (در زیر) و سروک (دربالا) با ریختاری ملایم همراه است. لایه های مارنی در ردیف این سازند، بطور معمول فرسوده بوده و توسط واریزه ها پوشیده شده اند. این وضعیت باعث می گردد تا لایه های آهکی این سازند با نمود بیشتری همراه گردند. سازند کژدمی بطور همسان واحد داریان را می پوشاند. این سنگواره ها بیانگر زمان کرتاسه میانی (آلبین) برای سازند کژدمی است.

برونزدهای سازند سروک، گسترشی زیاد از نقشه را در امتداد کوه خانه کت و پیچکان در برمیگیرد. از دیدگاه سنگ شناختی این سازند با چینه های متوسط لایه سنگ آهک به رنگ خاکستری روشن تا تیره آغاز می شود و با لایه های ستبر تا توده ای سنگ آهک خاکستری دنباله می یابد که در بخشهای بالایی با آثار پراکنده از ترکیب آهندار همراه است. اینگونه آثار گویای همخوانی میان سن این سازند با اواخر آلبین – سنومانین و با قطعیتی نسبی با زمان تورنین می باشد. مرز زیرین این سازند با سازند کژدمی همساز و تدریجی بوده و با توجه به گواههای زیست رخساره ای بدست آمده، آشکوب تورنین در گستره مورد پژوهش با نبود آثار رسوبی آشکار همراه است. آثار ترکیبات آهن دار در بخش بالایی ردیف رسوبی سازند سروک، گویای وجود ناهمسازی فرسایشی در همبری این سازند با بخش های بالایی خود (سازند گورپی) می باشد.

رخنمون های  سازند گورپی نمودهای کم گسترده ای در محدوده مورد پژوهش دارد و به دلیل پایداری پائین نهشته های آن در برابر عوامل فرسایشی و زمین ساختی با ریختاری ملایم مشخص شده است. ردیف سنگی این سازند در پهنه های نمایان شده در سطح نقشه با دو رخساره مشخص شده است :

الف- ردیف سنگ شناختی این سازند در جنوب باختری کوه خانه کت شامل تناوبی از لایه های مارنی به رنگ خاکستری گرائیده به زرد و سبز همراه با سنگ آهک و آهک مارنی نازک تا ضخیم لایه به رنگ خاکستری تا خاکستری گرائیده به زرد و سبز حاوی سنگواره های هیپوریت، خارپوست و شکم پا است.

ب- دنباله بخش های خاوری کوه خانه کت و پهنه شمال نقشه (کوه پیچکان) رخساره این سازند بصورت تناوب لایه های سنگ مارن سخت (بیومیکریت) و مارن به رنگ فرسایشی سفید و رنگ بکر زرد گرائیده به سبز و خاکستری نازک تا متوسط لایه و لایه های سنگ آهک و آهک سیلیسی است.

 این چنین سنگواره هایی دیرینه ای هم ارز با سنونین (Senonian) برای سازند گورپی است. مرز زیرین این سازند با توجه به وجود آثار پراکنده ترکیبات آهندار در سطح بالایی چینه های آهکی سروک، بیانگر مرزی ناهمساز در این همبری است. مرز بالایی سازند گورپی در پهنه های مورد بررسی با واحد تاربور و مجموعه توربیدیتی- رادیولاریتی دیده می شود. بگونه ای که همبری آن با واحد کربناتی تاربور همساز و قاطع است و مرز آن با مجموعه توربیدتی- رادیولاریتی بصورت همساز و تدریجی می نماید. لازم به یادآوری است که در برخی بخشها این همبری (با مجموعه توربیدیتی- رادیولاریتی) تکتونیزه و گسله است.

        برونزدهای سازند تاربور در جنوب باختری کوه خانه کت و هسته تاقدیس کوه تودج رخ نموده است. این سازند ریختاری برجسته و چهره ساز دارد. ردیف رسوبی سازند تاربور شامل تناوب لایه های ستبر تا بسیار ستبر و توده ای سنگ آهک متراکم و سخت و گاه متبلور به رنگ خاکستری تا خاکستری روشن و سفید است. این سازند از بخش های جنوب باختری کوه خانه کت به سوی بخشهای خاوری آن بگونه ای تدریجی حذف و با نبود چینه ای همراه است و همچنین از کوه تودج به سوی شمال، این نبود نیز محرز است. همبری زیرین سازند تاربور در بخشهای جنوب باختری کوه خانه کت بگونه ای همساز و تیز با سازند گورپی دیده می شود و در پهنه های خاوری کوه تودج بصورت دگرشیب بر مجموعه توربیدیتی- رادیولاریتی جای گرفته است. این چنین آثار فسیلی گویای دیرینه ای هم ارز با کرتاسه بالایی (کامپانین-ماستریشتین) برای سازند تاربور است.

از دیدگاه ویژگی سنگ شناسی، سازند پابده دربرگیرنده تناوبی از شیل، مارن، شیل های سیلتی همراه با میان لایه هایی از سنگ آهک سخت، سیلت سنگ و ماسه سنگهای فرسوده، میکروکنگلومرا و کنگلومرا است. لایه های کنگلومرایی در این سازند دارای قطعات چرتی با رنگهای گوناگون و آثاری از فسیل های دوکفه ای در زمینه ای از ماسه های کربناته و چرتی می باشد. این سازند در بخش پایینی ردیف با آثاری از ترکیبات آهن دار در قالب گرهکهای لیمونیتی و هماتیتی همراه می گردد. اینگونه ترکیبات گویای وجود ناهمسازی فرسایشی در همبری این سازند با واحد زیرین خود ( سازند تاربور) است. همبری یاد شده در گستره پوششی نقشه گسلیده و پوشیده می باشد.

        رخنمون های سازند ساچون در بخش های خاوری در راستای کوه خانه کت و در کوه تودج چهره نموده اند. به دلیل پایداری پائین نهشته های این سازند در برابر عوامل فرسایشی با ریختاری ملایم مشخص اند و همچنین به سبب ناسازگاری لایه های شیلی- مارنی آن در همجواری با گسیختگی ها با تغییرات کم و بیش در ستبرا همراه است آن چنانکه ستبرای آن از 50 تا 350 متر متغیر است. ردیف سنگی سازند ساچون در پهنه های نمایان شده در سطح نقشه با دو رخساره مشخص است :

الف- ردیف سنگ شناختی این سازند در امتداد کوه خانه کت شامل تناوب لایه های متوسط تا ستبر شیلی، مارنی و سیلتی به رنگهای خاکستری گرائیده به سبز و زرد همراه با ترکیبات گچی و یا لایه های ضخیم گچ بوده و بخش زیرین این توالی دربردارنده لایه های ستبر کنگلومرایی قرمز با قطعات چرتی قرمز، خاکستری و سفید، کنگلومرایی سبز با قطعات چرتی سبز، خاکستری و شیری رنگ و لایه های نازک تا متوسط ماسه سنگی برگ برگی است. مرز زیرین این ردیف رسوبی با مجموعه توربیدیتی رادیولاریتی به هم ریخته و نامشخص است.

ب- توالی سنگ شناختی سازند ساچون در کوه تودج با تناوب لایه های بسیار ستبر شیلی و مارنی سبز با میان لایه های نازک تا متوسط سنگ آهک رسی در بردارنده خرده صدف به رنگ خاکستری تا کمی قهوه ای آغاز می شود و با تناوب لایه های سیلت سنگی، ماسه سنگهای فرسوده و کنگلومرایی به رنگ های سبز و قرمز همراه با شیل و مارن سبز و گاه ترکیبات گچی دنباله می یابد. لایه های رسوبی این واحد بطور معمول فرسوده و توسط واریزه ها و توده های لغزشی پوشیده شده اند. مرز زیرین این سازند بگونه ای هم شیب و تیز بر سازند کربناتی تاربور جای گرفته است. آثار زیست دیرینه و با توجه به موقعیت چینه نگاشتی این سازند، سنی هم ارز با کرتاسه بالایی (ماستریشتین) تا پالئوسن تعیین شده است.

        رخنمون های سازند جهرم گسترشی شایان توجه را در گستره نقشه (کوه تودج، خرمن کوه و در امتداد کوه خانه کت) دارا است. این سازند با ریختاری برجسته و چهره ساز نمود یافته است. باید گفته شود که زیر تاثیر عوامل تکتونیکی شدید و واتنش حاصله از دسته (Zone) گسله رونیز در یال جنوبی تاقدیس کوه خانه کت، سازند جهرم با گسترش و افزایش ستبرا همراه شده است. همبری زیرین این سازند با واحد ساچون همساز و تیز است.

      از دیدگاه سنگ شناختی سازند جهرم در بردارنده تناوبی از چینه های ستبر تا بسیار ستبر میکریتی، بیومیکرواسپاریتی و سنگ آهک به رنگ خاکستری تا روشن و آهک دولومیتی به رنگ خاکستری متمایل به قهوه ای در بردارنده ترکیبات سیلیسی و آهنی همراه با تناوب لایه های متوسط تا ستبر سنگ آهک و آهک مارن دار است که در بخش های زیرین آن با لایه های ستبر سنگ آهک تخریبی در بردارنده خرده سنگواره و قطعات چرتی قهوه ای و قرمز مشخص شده است.  این آثار زیست فسیلی گویای سن پالئوسن تا ائوسن برای سازند جهرم است.

      توالی رسوبی سازند آسماری در نقشه مورد بررسی، گسترشی محدود دارد. این سازند با گذری ناهمساز واحد جهرم را می پوشاند. از دیدگاه سنگ شناختی سازند آسماری در برگیرنده لایه های ستبر سنگ آهک و سنگ آهک مارن دار در بردارنده ترکیبات آهندار به رنگهای خاکستری متمایل به زرد حاوی سنگواره های ذربینی فراوان (بطور عمده نومولیت و مارن) پایان می یابد.

     نیاز به یادآوری است که در برخی بخشها از محدوده نقشه به سبب همسانی رخساره ای واحد جهرم و آسماری و همچنین زیر تحت تاثیر عوامل زمین ساختی و ویژگیهای ریخت زمین ساختی رخنمونها، همبری دو سازند قابل ردیابی نیست و این دو سازند تحت نام واحد آسماری- جهرم جدا شده است. این چنین آثار سنگواره ای گویای دیرینه الیگوسن- میوسن برای سازند آسماری است.

سازند رازک بدلیل مقاومت پایین در برابر عوامل فرسایش دارای ریختاری ملایم است.  ویژگی سنگ شناسی این سازند دارای تناوب لایه های مارنی، سیلت سنگ و مارنهای گچ دار رنگارنگ و میان لایه هایی از سنگ آهک رسی با لایه بندی متوسط و آثاری فراوان از سنگواره های نمولیت در بخش پایینی ردیف است. بخش بالایی ردیف دربرگیرنده سنگ آهک سیلتی و ماسه ای همراه با آهکهای مارنی دارای آثاری فراوان از فسیل های دوکفه ای و همچنین عدسی های گچی می باشد. همبری این سازند با واحد آهکی آسماری همساز و تدریجی می باشد و از سوی دیگر، در شرایطی که تغییر رخساره سازند آسماری با بخش پایینی این واحد بگونه ای پنجه در پنجه صورت گرفته و کامل گردیده است. همبری سازند رازک با واحد کربناته جهرم در قالب ناهمسازی فرسایشی بروز نموده است. ناهمسازی در همبری یاد شده در بخش جنوب خاوری کوه آصف قابل پیگیری می باشد. سازند رازک از دیدگاه سنی هم ارز با الیگوسن تا میوسن پایانی است.

سازند میشان به صورت همساز در روی قسمتی از سازند رازک قرار گرفته که دارای سنگ شناختی سنگوارهای مارن خاکستری، خاک رس سخت، سنگ آهک صدفی میباشد  که در منطقه جنوب و غرب زنجیران رخنمون دارد.

 از دیدگاه ویژگی سنگ شناسی سازند آغاجاری دربرگیرنده تناوبی از لایه هایی ستبر از ماسه سنگهای کربناتی چرت دار، ماسه سنگهای برگواره، فورشسنگ ( سیلت سنگ )، مارن به رنگ های خاکستری، قرمز و سبز، میکروکنگلومرا و کنگلومرا می باشد. همبری بخش پایینی این واحد با سازند رازک تدریجی است. ردیف رسوبی این سازند بگونه ای است که از پایین با تناوب لایه های فورشسنگ و مارن و میان لایه های ماسه سنگ و کنگلومرا آغاز گشته و به سمت بخش های بالاتر، فشردگی لایه های ماسه سنگی و میکروکنگلومرایی افزایش می یابد. در چنین شرایطی لایه های مارنی به صورت میان لایه هایی در تناوب با ماسه سنگ و میکروکنگلومرا می باشد. بالاترین بخش از ردیف رسوبی این سازند با افزایش ستبرا و تکرار لایه های کنگلومرایی همراه است. در جنوب خاوری کوه بمو، همبری بخش پایینی سازند آغاجاری با لایه هایی غیر ممتد از کنگلومرای چرتی همراه می باشد که در دیگر پهنه ها مشاهده نگردیده است. در پهنه بلافاصل باختری نقشه (پیرامون کوه قلات)، نخستین آثار از حضور ماسه سنگ های کربناتی چرت دار که با حذف تدریجی لایه های گچی در ردیف سازند رازک همراه می باشد، همبری همساز میان سازند آغاجاری و رازک را تشکیل می دهد. این بخش، دربرگیرنده رگچه های ژیپسی، لایه های میکروکنگلومرا و کنگلومرای شدیدا چرتی نیز می باشد که آثار لایه بندی مورب در آن قابل ردیابی است. این در حالی است که درصد کمی از قطعات و ذرات موجود در ردیف رسوبی سازند آغاجاری در گستره پوششی نقشه، در گروه ترکیبات چرتی قرار دارد. آثار فسیلی گویای سن میوسن – پلیوسن برای سازند آغاجاری است. این سازند در بخش پایینی خود ریختاری فرسوده و ملایم داشته و به سمت بخش بالایی، همگام با افزایش تراکم لایه های کنگلومرایی، ریختاری برجسته را به نمایش می گذارد.

از دیدگاه ویژگی سنگ شناسی، سازند بختیاری شامل تناوبی از لایه های متوسط تا ستبر کنگلومرایی و میکروکنگلومرایی با میان لایه های ماسه سنگی، سیلت سنگ و مارن به رنگ خاکستری مایل به قرمز و قهوه ای است که به سمت بخش های جوانتر با افزایش لایه های کنگلومرایی همراه می گردد. لایه های کنگلومرایی این سازند شامل قطعاتی با گردشدگی خوب و ابعادی در حد ریگ است که در زمینه ای از ماسه های کربناتی قرار دارد. ترکیب اصلی ذرات و قطعات در بخش های کنگلومرایی، آهک و چرت است. همبری کنگلومرای بخش بالای سازند بختیاری با بخش های زیرین خود، گاه با ناهمسازی ضعیفی همراه است. کهن ترین بخش واحد بختیاری بگونه ای تدریجی سازند آغاجاری را در منطقه پوشش می دهد. این سازند، بر پایه جایگاه چینه شناسی دارای سن پلیوسن – پلئیستوسن می باشد.

نهشته های کواترنر، رسوبهای کنگلومرایی سخت و فشرده با ریختاری تپه ای و لایه بندی نامشخص که با ناهمسازی آشکار واحدهای قدیمی تر را می پوشاند.این رسوبها دربرگیرنده قطعاتی با گردشدگی خوب و اندازه های گوناگون است. از دیدگاه سنگ شناسی، این واحد شامل قطعاتی از سازند جهرم، آسماری و رازک است که با سیمانی از آهک، سخت و متراکم گردیده اند.

زمین شناسی اقتصادی

          گستره پوششی نقشه شیراز از دیدگاه متالوژنی، دارای اهمیت چندانی نمی باشد. تنها آثار کانی های فلزی، آثار از نودولهای آهن دار و لایه های رسوبی آغشته به ترکیبات آهن است که در پاره ای از هیاتوسهای شناخته شده قابل ردیابی است. اینچنین آثار از کانی های فلزی در گستره، دارای ارزش اقتصادی نمی باشد.

از ذخائر معدنی غیر فلزی در گستره، می توان به موارد زیر اشاره نمود:

-         بالاترین بخش از واحد آهکی آسماری به رنگ قهوه ای تا قهوه ای متمایل به زرد و قرمز انباشته از سنگواره بویژه نومولیت است. این بخش که موسوم به سنگ گندمک می باشد بعنوان سنگ نمای ساختمانی قابل بهره برداری است.

-         سنگ آهک سیلیسی سازند ایلام با رنگ ویژه سیاه دارای برونزدهایی است که بدلیل شکست بلوکی و منظم قطعات و همچنین دارا بودن درجه سختی مناسب، درخور بهره برداری و کاربری به عنوان مصالح ساختمانی می باشد ( بویژه نماسازی ).

-         سنگ آهک خاکستری روشن تا سفید مربوط به سازند های سروک و تاربور به صورت مصالح ساختمانی از قبیل سنگ نما، پودر سنگ، موزائیک به کار می رود.این سنگها دارای مصارف صنعتی در پالایشگاهها و کارخانه سیمان نیز می باشند.

-         همانگونه که اشاره گردید، دشتهای سیلابی محل انباشتگی رسوبات جوان هولوسن در گستره می باشند. این چنین نهشته ها، بدلیل دارا بودن درصد بالا از ترکیبات ریزدانه ای رسی به عنوان مواد اصلی کارگاههای آجرپزی و کارخانه سیمان کاربرد دارند. دشت شیراز و مرودشت از جمله مناطق با ذخیره مناسب از اینگونه ترکیبات است.

-         پوشش آبرفتی پادگانه های جوان در گستره برای بهره برداری شن و ماسه و بعنوان مخلوط در تولید سیمان کاربری دارد. این رسوبات دربرگیرنده قطعه سنگ، قلوه سنگ، ماسه و کمی سیلت و رس می باشد.

-         رسوبهای نمکی بستر دریاچه مهارلو، دارای ذخیره چشمگیری بوده و برای مصارف صنعتی بهره برداری می شود.

-         رسوبهای تبخیری سازند رازک به  صورت عدسی ها و لایه های ناپیوسته گچ می باشد. این بخش دارای ذخایر قابل توجه نیست. این چنین ذخایر در بخشهای باختری خارج گستره مورد پژوهش قابل ردیابی و دارای گسترش بیشتری می باشد.